Mỗi độ Tết Nguyên đán về, khi người Việt bắt đầu sửa soạn không gian đón xuân, tranh dân gian Đông Hồ lại hiện diện như một dấu hiệu quen thuộc của Tết cổ truyền. Những bức tranh in trên giấy điệp óng ánh, màu sắc chắt lọc từ cỏ cây thiên nhiên, mang theo ước vọng về gia đình yên ấm, con cháu sum vầy và một năm mới đủ đầy, thuận hòa.
Ra đời tại làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống (Bắc Ninh), dòng tranh này phản ánh trực tiếp đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng và mỹ cảm dân gian của người Việt qua nhiều thế kỷ. Từ cảnh lao động, sinh hoạt thôn quê đến tranh chúc tụng ngày xuân, mỗi bức tranh đều hàm chứa tinh thần lạc quan, nhân sinh quan mộc mạc và niềm tin vào sự sinh sôi, hưng thịnh trong năm mới.
Trong quá trình thiết kế và thi công nhiều không gian Tết, hội chợ xuân và lễ hội truyền thống, Tre Trúc Ngọc Dương đã nhiều lần đưa hình ảnh tranh Đông Hồ vào các gian hàng tre trúc, tiểu cảnh Tết và không gian trưng bày văn hóa. Khi đặt tranh dân gian Đông Hồ giữa tre, mành, nứa và các vật liệu tự nhiên, giá trị của dòng tranh không nằm ở trang trí đơn thuần, mà trở thành điểm neo ký ức, gợi lại tinh thần Tết xưa và kết nối cảm xúc văn hóa cho người xem giữa nhịp sống hiện đại.
Làng tranh dân gian Đông Hồ – cái nôi của một dòng tranh Tết
Làng Đông Hồ (xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, Bắc Ninh) nằm bên bờ sông Đuống hiền hòa, từ lâu được xem là nơi hình thành và lưu giữ dòng tranh dân gian Đông Hồ – dòng tranh gắn bó mật thiết với Tết cổ truyền của người Việt. Trong ký ức văn hóa Kinh Bắc, mỗi độ tháng Chạp về, làng Hồ lại rộn ràng không khí làm tranh, in tranh, phơi giấy điệp, báo hiệu mùa xuân đang đến rất gần.
Ngay từ khi ra đời, tranh Đông Hồ đã song hành cùng nhịp sống nông nghiệp và chu kỳ lễ Tết trong năm. Tranh được làm để treo dịp Tết, gửi gắm ước vọng về gia đình yên ấm, con cháu sum vầy, mùa màng thuận lợi và cuộc sống đủ đầy. Cả làng Đông Hồ từng vận hành như một không gian nghề thủ công thống nhất, nơi nhiều thế hệ cùng tham gia làm tranh, tạo nên bản sắc dân gian mộc mạc, gần gũi và đậm chất đời sống.
Từ làng Đông Hồ, những bức tranh Tết theo các phiên chợ quê, theo dòng sông Đuống lan tỏa khắp vùng châu thổ Bắc Bộ, trở thành hình ảnh quen thuộc trong mỗi nếp nhà ngày xuân. Dù tập quán treo tranh Tết đã thay đổi theo thời gian, làng tranh dân gian Đông Hồ vẫn giữ vai trò cốt lõi trong việc hình thành một dòng tranh Tết mang giá trị văn hóa, lịch sử và tinh thần bền vững trong đời sống người Việt.
Xem thêm: Thi Công Nhà Lá Trang Trí Tết – Biến Không Gian Truyền Thống Thành Điểm Check-in Hot Nhất
Lịch sử hình thành và thăng trầm của tranh dân gian Đông Hồ
Sự ra đời của tranh Đông Hồ trong bối cảnh xã hội nông nghiệp Bắc Bộ
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tranh dân gian Đông Hồ xuất hiện từ khoảng thế kỷ XVI, gắn liền với sự hình thành và phát triển của làng Đông Hồ (nay thuộc xã Song Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh) bên bờ sông Đuống. Trong bối cảnh xã hội nông nghiệp cổ truyền, khi đời sống vật chất còn giản dị nhưng nhu cầu tinh thần ngày càng rõ nét, tranh Đông Hồ ra đời như một hình thức mỹ thuật dân gian phục vụ trực tiếp đời sống cộng đồng, đặc biệt là dịp Tết Nguyên đán.
Ban đầu, tranh được sáng tác, in ấn và lưu hành hoàn toàn trong phạm vi làng nghề, sau đó lan rộng ra khắp vùng Kinh Bắc và đồng bằng Bắc Bộ. Việc sử dụng chất liệu tự nhiên, kỹ thuật in khắc gỗ thủ công cùng nội dung gần gũi đời sống giúp tranh Đông Hồ nhanh chóng trở thành một phần quen thuộc trong sinh hoạt văn hóa của người Việt, nhất là trong không gian Tết cổ truyền.
Thời kỳ hưng thịnh gắn liền với Tết cổ truyền và chợ tranh làng Hồ
Tranh Đông Hồ phát triển mạnh mẽ và đạt đến thời kỳ hưng thịnh vào khoảng cuối thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Khi đó, làng Đông Hồ có tới 17 dòng họ cùng làm tranh, mỗi dịp tháng Chạp âm lịch lại diễn ra chợ tranh nhộn nhịp với các phiên họp cố định. Tranh được sản xuất số lượng lớn để phục vụ nhu cầu treo Tết của người dân khắp các vùng quê miền Bắc.
Trong xã hội truyền thống, treo tranh Đông Hồ ngày Tết không đơn thuần mang ý nghĩa trang trí, mà còn gửi gắm mong ước về năm mới an khang, gia đình hòa thuận, mùa màng bội thu. Những bức tranh in trên giấy điệp được mua về, treo suốt mùa xuân rồi thay mới vào năm sau, tạo nên một vòng đời văn hóa gắn bó chặt chẽ giữa tranh Đông Hồ và nhịp sống Tết của người Việt suốt nhiều thế hệ.
Xem thêm: Tranh dân gian Hàng Trống – Nét vẽ của phố cổ, hơi thở của người Hà Nội xưa
Suy tàn, mai một và nỗ lực gìn giữ trong thời hiện đại
Bước sang thế kỷ XX, đặc biệt từ sau năm 1945, tranh dân gian Đông Hồ dần rơi vào giai đoạn suy tàn. Chiến tranh, biến động xã hội và sự thay đổi thị hiếu khiến nhu cầu treo tranh Tết truyền thống giảm mạnh. Nhiều gia đình trong làng bỏ nghề, chuyển sang sinh kế khác, khiến số lượng nghệ nhân và ván khắc cổ ngày càng thu hẹp.
Trước nguy cơ mai một, tranh Đông Hồ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và được UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Việc bảo tồn, truyền dạy và phục hồi dòng tranh này đang được triển khai nhằm gìn giữ một phần quan trọng của ký ức Tết và bản sắc văn hóa Việt.
Tranh Đông Hồ trong đời sống Tết xưa và nay
Trong Tết xưa của người Việt, tranh dân gian Đông Hồ là một phần quen thuộc của không gian đón xuân. Mỗi dịp tháng Chạp, người dân mua tranh mới về treo trong nhà như một lời chúc năm mới an lành, con cháu sum vầy, mùa màng thuận lợi. Tranh được treo suốt mùa xuân, hết năm lại thay tranh mới, tạo nên nhịp sinh hoạt Tết mang đậm tính văn hóa và tín ngưỡng dân gian.
Khi xã hội bước vào thời hiện đại, phong tục treo tranh Tết dần phai nhạt. Không gian sống thay đổi, thói quen sinh hoạt khác đi, tranh Đông Hồ không còn xuất hiện thường xuyên trong mỗi nếp nhà ngày Tết. Dòng tranh lặng lẽ rút khỏi đời sống thường nhật, tồn tại chủ yếu trong ký ức, bảo tàng và các công trình nghiên cứu văn hóa.
Tuy vậy, tranh dân gian Đông Hồ đang trở lại theo một cách khác. Tranh xuất hiện trong lễ hội xuân, không gian trưng bày văn hóa, hội chợ Tết và các gian hàng mang tinh thần truyền thống. Khi kết hợp cùng tre, nứa, giấy dó và vật liệu tự nhiên, tranh Đông Hồ trở thành điểm nhấn gợi nhớ Tết xưa, giúp không gian Tết hôm nay có chiều sâu văn hóa và cảm xúc hơn.
Những chủ đề nổi tiếng xuất hiện trong bức tranh dân gian Đông Hồ
Tranh Đông Hồ “Đám cưới chuột” – tiếng cười dân gian và sự châm biếm sâu cay
Trong kho tàng tranh dân gian Đông Hồ, “Đám cưới chuột” là bức tranh nổi tiếng bậc nhất, được nhiều thế hệ người Việt truyền tay nhau mỗi dịp Tết đến xuân về. Trên nền giấy điệp óng ánh, đoàn chuột mang lễ vật dâng mèo để xin được tổ chức hôn lễ, tạo nên một khung cảnh vừa vui nhộn, vừa quen thuộc với đời sống làng quê xưa. Hình ảnh tưởng chừng ngộ nghĩnh ấy lại mang sức gợi lớn, khiến người xem bật cười ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Ẩn sau tiếng cười là cái nhìn châm biếm sắc sảo của mỹ cảm dân gian. “Đám cưới chuột” phản ánh mối quan hệ quyền lực, sự luồn lách, nhún nhường để được yên ổn trong xã hội cũ, nhưng được thể hiện bằng ngôn ngữ hình ảnh hóm hỉnh, không nặng nề. Chính vì vậy, bức tranh thường được treo ngày Tết như một lời nhắc nhẹ nhàng: cuộc sống dù nhiều trắc trở vẫn cần sự khéo léo, lạc quan và tinh thần vui vẻ để bước sang năm mới thuận hòa.
Xem thêm: 11+ Kiểu Trang Trí Tiểu Cảnh Tết Xưa – Tái Hiện Không Gian Cổ Truyền Đậm Chất Việt
Tranh Đông Hồ “Chăn trâu thổi sáo” – ước vọng thanh bình
Hình ảnh chú bé ngồi trên lưng trâu, ung dung thổi sáo giữa cánh đồng mở ra một thế giới tuổi thơ trong trẻo và nhịp sống nông thôn chậm rãi, yên bình. Trong tranh Đông Hồ, “Chăn trâu thổi sáo” không chỉ gợi nhớ ký ức làng quê mà còn gửi gắm ước vọng về một năm mới nhẹ nhàng, thuận hòa, con người sống hài hòa với thiên nhiên, lòng an tĩnh giữa những biến động của đời sống hiện đại.
Tranh Đông Hồ “Đàn gà” – phúc khí và con cháu sum vầy
Bức tranh “Đàn gà” khắc họa hình ảnh gà mẹ quây quần bên đàn con, biểu trưng rõ nét cho sự sinh sôi, nảy nở và phúc khí dồi dào trong quan niệm dân gian. Với người Việt xưa, đàn gà đông đúc là dấu hiệu của gia đình ấm no, con cháu đề huề, cuộc sống đủ đầy và bền vững. Treo tranh “Đàn gà” dịp Tết vì thế mang ý nghĩa cầu chúc năm mới hưng thịnh, gia đạo yên vui, rất phù hợp với không khí sum vầy và khởi đầu của một chu kỳ mới.
Tranh Đông Hồ “Cá chép” – no đủ và thăng tiến
Trong tranh dân gian Đông Hồ, hình tượng cá chép gắn liền với quan niệm vượt vũ môn để hóa rồng, biểu trưng cho ý chí vươn lên, sự bền bỉ và khát vọng thăng tiến. Treo tranh “Cá chép” dịp Tết là cách người Việt gửi gắm mong ước về tài lộc hanh thông, học hành đỗ đạt, công danh thuận lợi trong năm mới. Bức tranh mang tinh thần khởi đầu mạnh mẽ, rất hợp đặt trong không gian Tết như một lời chúc cho sự đổi thay và phát triển.
Tranh Đông Hồ “Hứng dừa” – phồn thực và niềm vui sống
“Hứng dừa” là một trong những bức tranh Đông Hồ mang tinh thần dân gian khỏe khoắn và đầy sinh khí, phản ánh quan niệm phồn thực phổ biến trong văn hóa nông nghiệp Việt Nam. Hình ảnh con người hòa vào nhịp vận động của thiên nhiên gợi cảm giác sinh sôi, nảy nở và sức sống tràn đầy, rất phù hợp để treo dịp đầu năm như một lời cầu chúc cho gia đình đông vui, cuộc sống sung túc và một mùa xuân ngập tràn sinh khí.
Xem thêm: Cách Trang Trí Gian Hàng Hội Chợ Đẹp – Làm Sao Để Gian Nhỏ Vẫn Nổi Bật Giữa Hàng Trăm Gian Hàng?
Tranh Đông Hồ “Đánh ghen” – góc nhìn thẳng thắn về đời sống
“Đánh ghen” phản ánh trực diện một lát cắt đời sống sinh hoạt quen thuộc của xã hội xưa, nơi tranh dân gian không né tránh những mâu thuẫn rất thật trong quan hệ gia đình. Bằng nét vẽ mộc mạc, bố cục rõ ràng và cách thể hiện hóm hỉnh, tranh vừa mang tính châm biếm nhẹ nhàng, vừa gợi suy ngẫm sâu sắc về đạo lý, trật tự và ứng xử trong đời sống, cho thấy tranh Đông Hồ không chỉ dừng ở chúc tụng mà còn chứa đựng chiều sâu nhân sinh quan của người Việt.
Tre Trúc Ngọc Dương – Đơn vị thiết kế và thi công gian hàng Tết mang tinh thần văn hóa Việt
Tre Trúc Ngọc Dương là đơn vị chuyên thiết kế và thi công gian hàng Tết, hội chợ xuân, không gian lễ hội truyền thống bằng tre trúc. Các vật liệu như tre, trúc, nứa, mành tre, giấy dó và tranh dân gian Đông Hồ được lựa chọn và xử lý như một hệ ngôn ngữ tạo hình, giúp gian hàng Tết mang dấu ấn văn hóa Việt, gợi ký ức Tết cổ truyền và tạo điểm nhấn khác biệt giữa không gian sự kiện hiện đại.
Với kinh nghiệm triển khai nhiều gian hàng Tết, tiểu cảnh xuân và không gian trưng bày văn hóa, Tre Trúc Ngọc Dương tập trung vào giá trị bản sắc và cảm xúc người xem. Mỗi công trình được thi công hướng đến sự hài hòa giữa mỹ thuật dân gian và công năng trưng bày, giúp gian hàng hội chợ, gian hàng Tết và không gian lễ hội trở thành điểm dừng văn hóa, thu hút khách tham quan và ghi dấu thương hiệu lâu dài.
CÔNG TY TNHH KIẾN TRÚC XÂY DỰNG VÀ NỘI THẤT NGỌC DƯƠNG
Địa chỉ: Vân Lũng – An Khánh – Hoài Đức – Hà Nội
Điện thoại: 0973.403.629 – 0902132619
Email : Tretrucngocduong@gmail.com
Website: https://tretrucngocduong.com